Whakarongo ki ngā Oro

Overview

He akoranga mō ngā tamariki Tau 0 hei whakawhanake i te aroā weteoro me te aroā oromotu. Ka whakarongo, ka wehewehe, ka whakarite hoki ngā oro tīmatanga me ngā oro whakamutunga o ngā kupu māmā o te ao Māori, mā ngā mahi takitahi, takirua, ā-rōpū hoki.

Learning intentions

• WALT: Ka ako mātou ki te whakarongo ki ngā oro o roto i ngā kupu.
• WALT: Ka ako mātou ki te tautohu i te oro tīmatanga o tētahi kupu.
• WALT: Ka ako mātou ki te wehewehe i ngā kupu kia ngā oro motuhake.
• WALT: Ka whakamahi mātou i te reo Māori ki te kōrero mō ngā oro.

Success criteria

• Ka taea e au te kī i te oro tīmatanga o tētahi kupu.
• Ka taea e au te whakarongo mēnā he ōrite, he rerekē rānei ngā oro.
• Ka taea e au te wehewehe i tētahi kupu māmā kia ōna oro.
• Ka taea e au te whakamārama i taku whakaaro ki taku hoa, ki taku rōpū hoki.

Curriculum links

• Te aroā weteoro me te aroā oromotu: te wehewehe me te tautohu i ngā oro o te reo.
• Te oro arapū ā-tā: te hono i te oro ki te pū me te kupu, ina rite te taumata o te tamaiti.
• Te reo ā-waha: te whakarongo, te kōrero, te whakahoki kōrero me te whakamahi kupu hou.
• Te ako ngātahi me te ako takitahi: te mahi tahi, te whai wāhi, me te whakaatu i te māia ki te whakamahi i te reo Māori.

Lesson structure (60 minutes)

1. 0–5 meneti – He mihi, he whakaohooho

Whakatauākīhia ngā tamariki ki te porowhita: “Tēnā koutou. Kei te pēhea koutou?” Whakamahia te kiriata mihi me te pātai whakaohooho hei whakaatu i tētahi pikitia nui o tētahi kete taonga e huna ana i ngā oro. Kī atu: “He aha ngā oro ka rangona e tātou i roto i ngā kupu?”

2. 5–13 meneti – Whakarongo ki ngā oro

Korerotia ngā kupu māmā, e mōhiotia ana e ngā tamariki: māma, pāpā, manu, ngeru, kuri, rākau, whare. Kia kotahi te kupu i ia wā. Ka tukuna e te kaiako te oro tīmatanga kia rangona nuitia, kātahi ka whakahoki ngā tamariki: “manu — /m/.” Kaua e tono kia pānui, kia tuhi rānei ngā tamariki kāore anō kia rite.

3. 13–20 meneti – Mahi takitahi: “Whakaarohia, tohu, kī”

Tohaina te pepa mahi whakarongo me te tohu oro. Ka whakaatu te kaiako i ia pikitia, ka kī i te kupu, ā, ka noho wahangū ngā tamariki ki te whakaaro. Ka tohu, ka porowhita rānei rātou i te pikitia e tīmata ana ki te oro kua rangona, kātahi ka kī ki te kaiako, ki tētahi hoa rānei: “Ko te /m/.”

Mā te kaiako te tuhi, te tautoko rānei i ngā whakautu. Ko te aronga matua ko te whakarongo me te kōrero, kaua ko te tika o te tuhi.

4. 20–25 meneti – He whakatā nekehanga

Whakamahia ngā tohutohu mō te kēmu nekehanga oro. Ka karanga te kaiako i tētahi oro, pērā i te /m/ rānei i te /k/. Ki te rongo ngā tamariki i taua oro i te tīmatanga o te kupu, ka pakipaki kotahi; ki te kore, ka noho. Whakamahia ngā kupu kua akona hei whakaiti i te taumahatanga ki te mahara.

5. 25–38 meneti – Mahi ā-rōpū: whakarōpū oro

Whakarōpūngia ngā tamariki tokorima ki ia rōpū. Hoatu ki ia rōpū ngā pikitia mai i te te kohinga pikitia mō te whakarōpū oro. Kōwhiria kia rua ngā oro tīmatanga, hei tauira /m/ me /k/. Ka kōrero tahi ngā tamariki, ka whakatakoto i ngā pikitia ki raro i te oro tika. Me whai wāhi ia tamaiti ki te tiki pikitia, ki te kī i te kupu, ki te whakarongo, ki te whakatau rānei.

Ka huri te kaiako ki ia rōpū, ka pātai: “He aha te oro tīmatanga?” “Me pēhea koe e mōhio ai?” Whakatauira anō i te oro, kaua e whakatika mā te whakahē.

6. 38–50 meneti – Te wehewehe i ngā oro

Whakamahia ngā tauira wehewehe kupu me ngā pātai ārahi. Korerotia ngā kupu poto pērā i ka, ki, ko, ma, me. Ka toro atu ngā tamariki i ō rātou ringa, ka pana rānei i ngā porotiti e toru mō ia oro: ka — /k/ /a/. Tīmata ki ngā kupu e rua ngā oro, ā, mēnā kua rite te rōpū, whakamātauhia he kupu e toru ngā oro, pērā i māma mā te wāhanga oro e hāngai ana ki te akoranga.

Ka mahi takirua ngā tamariki: ka kī tētahi i te kupu, ka wehewehe te hoa, kātahi ka whakawhiti. Mā te kaiako e whakahoki ngā tauira tika, kia mārama ai te rere o ngā oro.

7. 50–60 meneti – He aromatawai me te whakakapi

Ka noho ngā tamariki ki te porowhita. Whakaaturia ngā pikitia whakakapi i ngā pātai whakakapi me te whakamātautau tere. Ka whiriwhiri takitahi ia tamaiti i tētahi kupu, ka kī i tōna oro tīmatanga, ā, mō ētahi tamariki ka wehewehe hoki i ngā oro. Ka mutu ki te karakia, ki te waiata rānei e mōhiotia ana e te akomanga, me te kōrero: “I ēnei rā, i ako au ki te whakarongo ki ngā oro.”

Resources

• te kiriata whakaako oro — mihi, pikitia, tohutohu kēmu, tauira me te whakakapi.
• te pepa mahi whakarongo me te tohu oro — he pikitia nui, he wāhi tohu, he iti noa te tuhinga.
• Ngā kāri pikitia o ngā kupu Māori kua mōhiotia e te akomanga.
• Ngā porotiti, ngā porowhita pepa, ngā poraka rānei hei tohu i ia oro.
• He papa mā, he pene, he rīpene rānei hei tohu i ngā wāhi whakarōpū.
• He wāhi noho porowhita me ngā wāhi mahi mō ngā rōpū.
• He putanga tānga mārama, momotuhi māmā, me ngā pikitia nui mō ngā kaipānui e mate pānui-koretanga ana.

Assessment

• Ka mātaki te kaiako i te tautohunga a ia tamaiti i te oro tīmatanga, ā, ka tuhi i ngā kitenga ki tētahi rārangi aroturuki.
• Ka kohia ngā whakautu ā-waha me ngā mahi whakarōpū hei taunakitanga mō te aroā weteoro me te aroā oromotu.
• I te whakakapi, ka aromatawaihia e te kaiako mēnā ka taea e te tamaiti te tautohu i te oro, te wehewehe rānei i te kupu me te kore āwhina.

Differentiation

• Mō te tautoko: whakamahia kia rua noa ngā oro; whakahuatia ngā kupu kia pōturi, kia mārama, ā, kia kite te tamaiti i te nekehanga o te waha. Mā te hoa, mā te kaiako rānei e tuku tauira.
• Mō ngā tamariki e ako ana i te reo Māori hei reo tāpiri: whakamahia ngā pikitia me ngā taonga tūturu, whakahuatia te kupu i ngā wā maha, ā, tuku kia tohu i mua i te kōrero.
• Mō te SEN me te mate pānui-koretanga: kaua e whakawhirinaki ki te pepa anake; whakamahia te whakarongo, te neke, te pao me ngā porotiti. Whakamahia he pepa korekore, he pikitia nui, he iti noa ngā kōwhiringa, me te momotuhi mārama.
• Mō te whakaroa: tonoa ngā tamariki kia tautohu i te oro whakamutunga, kia whakataurite i ngā kupu e ōrite ana te tīmatanga, kia waihanga rānei i tētahi kupu kē e tīmata ana ki taua oro.